«Μαμά, πονάω στο στήθος.» Λίγες φράσεις τρομάζουν τους γονείς περισσότερο, γιατί στο μυαλό όλων μας ο πόνος στο στήθος σημαίνει καρδιά. Στα παιδιά, όμως, ισχύει σχεδόν το αντίθετο: το θωρακικό άλγος είναι ένα από τα συχνότερα συμπτώματα για τα οποία ένα παιδί φτάνει στον παιδίατρο ή στα επείγοντα, και σε λιγότερο από 1 στις 100 περιπτώσεις η αιτία βρίσκεται στην καρδιά. Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο πόνος είναι επικίνδυνος, αλλά ότι πρέπει να ξέρουμε να ξεχωρίζουμε τη μία αυτή περίπτωση από τις 99 αθώες.
Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε τι προκαλεί συνήθως πόνο στο στήθος σε ένα παιδί, ποια είναι τα «κόκκινα σημάδια» που παραπέμπουν στην καρδιά, τι κάνει ο παιδοκαρδιολόγος στο ιατρείο και πότε ο πόνος είναι λόγος για άμεση εξέταση.
Πόσο συχνός είναι ο πόνος στο στήθος στα παιδιά
Πολύ συχνός. Το θωρακικό άλγος αντιστοιχεί περίπου στο 0,3–0,6% όλων των επισκέψεων σε παιδιατρικά τμήματα επειγόντων και αφορά κυρίως παιδιά σχολικής ηλικίας και εφήβους, με μέση ηλικία γύρω στα 12–13 έτη. Στις μεγάλες μελέτες, η καρδιακή αιτία βρίσκεται μόλις στο 0,6–1% των παιδιών με πόνο στο στήθος. Οι υπόλοιπες περιπτώσεις κατανέμονται σε αίτια που είναι ενοχλητικά αλλά ακίνδυνα.
Οι συχνότερες αιτίες θωρακικού άλγους σε παιδιά και εφήβους
| Αιτία | Πόσο συχνή | Πώς πονάει |
|---|---|---|
| Ιδιοπαθής (χωρίς σαφή αιτία) | Έως 50% | Σύντομος, οξύς, χωρίς σχέση με προσπάθεια, εξαφανίζεται μόνος του |
| Μυοσκελετική (πλευροχονδρίτιδα, θλάση, κακή στάση) | Περίπου 30% | Αναπαράγεται με πίεση στο σημείο, με τις κινήσεις του κορμού ή τη βαθιά εισπνοή |
| Αναπνευστική (άσθμα, βήχας, βρογχίτιδα, πλευρίτιδα) | Περίπου 10% | Συνοδεύεται από βήχα, σφύριγμα ή δύσπνοια· συχνά μετά από ίωση |
| Γαστρεντερική (παλινδρόμηση, γαστρίτιδα) | Λίγα % | Καυστικός, πίσω από το στέρνο, μετά το φαγητό ή ξαπλωτά |
| Ψυχογενής (άγχος, κρίση πανικού) | Λίγα % | Σε περιόδους έντασης, μαζί με «κόμπο» στον λαιμό, ζάλη, μούδιασμα στα χέρια |
| Καρδιακή | Κάτω από 1% | Πιεστικός, στην προσπάθεια, με λιποθυμία ή ταχυπαλμία (βλ. παρακάτω) |
Ο «πόνος κάτω από την καρδιά» που τρομάζει και είναι αθώος
Πολλά παιδιά περιγράφουν ένα ξαφνικό, οξύ «τσίμπημα» στο αριστερό μέρος του στήθους, ακριβώς εκεί που είναι η καρδιά, που κρατάει λίγα δευτερόλεπτα έως ένα-δύο λεπτά και χειροτερεύει με τη βαθιά εισπνοή, ώστε το παιδί αναπνέει ρηχά μέχρι να περάσει. Είναι το λεγόμενο σύνδρομο προκάρδιας «σύλληψης» (precordial catch), εξαιρετικά συχνό σε παιδιά και εφήβους, εντελώς καλοήθες, χωρίς σχέση με την καρδιά. Εμφανίζεται συνήθως σε ηρεμία ή σε καθιστή θέση, και όχι στην άσκηση.
Πότε ο πόνος στο στήθος μπορεί να είναι από την καρδιά
Ο καρδιακός πόνος στα παιδιά έχει διαφορετικό «χαρακτήρα» από τον αθώο. Τα σημάδια που κάνουν τον παιδοκαρδιολόγο να ερευνήσει σε βάθος είναι:
- Εμφανίζεται στην άσκηση ή αμέσως μετά, και όχι σε ηρεμία
- Είναι πιεστικός ή σφιχτός, στο κέντρο του στήθους, και μπορεί να αντανακλά στον λαιμό, στη γνάθο, στον αριστερό ώμο ή στο χέρι
- Συνοδεύεται από λιποθυμία ή ζάλη, ταχυπαλμία, δύσπνοια, εφίδρωση ή ωχρότητα
- Είναι οξύς, χειροτερεύει ξαπλωτά και ανακουφίζεται όταν το παιδί σκύβει μπροστά, ιδιαίτερα μετά από πρόσφατη ίωση ή με πυρετό: τυπική εικόνα περικαρδίτιδας
- Συνδυάζεται με επίμονη κόπωση, λαχάνιασμα και ταχυπαλμία σε ηρεμία μετά από ίωση: πιθανή μυοκαρδίτιδα
- Υπάρχει γνωστή καρδιοπάθεια, προηγούμενη νόσος Kawasaki ή οικογενειακό ιστορικό αιφνίδιου θανάτου, μυοκαρδιοπάθειας ή κληρονομικής αρρυθμίας σε ηλικία κάτω των 50 ετών
Οι καρδιακές αιτίες που αναζητούμε είναι κυρίως η περικαρδίτιδα και η μυοκαρδίτιδα, οι αρρυθμίες (κάποια παιδιά αντιλαμβάνονται την υπερκοιλιακή ταχυκαρδία ως «πόνο»), η υπερτροφική μυοκαρδιοπάθεια, η στένωση της αορτικής βαλβίδας και, σπάνια, ανωμαλίες των στεφανιαίων αρτηριών. Είναι όλες σπάνιες, αλλά είναι ακριβώς αυτές που δεν επιτρέπεται να χάσουμε.
Τι κάνει ο παιδοκαρδιολόγος στο ιατρείο
Το σημαντικότερο εργαλείο είναι το ιστορικό: πότε πονάει, πόσο κρατάει, τι το φέρνει και τι το ανακουφίζει, αν υπήρξε πρόσφατη ίωση, τραυματισμός ή έντονο άγχος, τι συμβαίνει στην άσκηση, τι ιστορικό έχει η οικογένεια. Ακολουθεί η κλινική εξέταση: πίεση της πρόσθιας θωρακικής επιφάνειας (ο μυοσκελετικός πόνος αναπαράγεται με την πίεση), ακρόαση για φύσημα ή ήχο τριβής, έλεγχος πνευμόνων και κοιλιάς.
Στο ιατρείο γίνεται σχεδόν πάντα ένα ηλεκτροκαρδιογράφημα, που είναι ανώδυνο και διαρκεί λίγα λεπτά. Όταν το ιστορικό ή η εξέταση δείχνουν προς την καρδιά, ή όταν το ΗΚΓ έχει ευρήματα, γίνεται και triplex καρδιάς, που ελέγχει τη δομή, τις βαλβίδες, τη συσταλτικότητα και το περικάρδιο. Για πόνο που εμφανίζεται μόνο στην άσκηση, η δοκιμασία κόπωσης αναπαράγει τις συνθήκες που τον προκαλούν, και για «φτερουγίσματα» που συνοδεύουν τον πόνο το Holter ρυθμού καταγράφει τον ρυθμό στην καθημερινότητα.
Στη μεγάλη πλειονότητα των παιδιών η επίσκεψη τελειώνει με μια καθησυχαστική απάντηση: η καρδιά είναι καλά, ο πόνος έχει άλλη, αθώα αιτία, και το παιδί μπορεί να συνεχίσει κανονικά τη ζωή και την άθλησή του. Και αυτή η απάντηση έχει αξία, γιατί ένα παιδί που φοβάται την καρδιά του σταματά να παίζει, να τρέχει και να ζει όπως πρέπει.
Πότε να πάτε άμεσα στα επείγοντα
Καλέστε το ΕΚΑΒ (166) ή πηγαίνετε σε εφημερεύον παιδιατρικό νοσοκομείο αν ο πόνος στο στήθος συνοδεύεται από:
- Λιποθυμία ή απώλεια συνείδησης, ιδιαίτερα στην άσκηση
- Έντονη δύσπνοια ή γρήγορη, κοπιώδη αναπνοή
- Ταχυπαλμία που δεν σταματά, ωχρότητα, κρύο ιδρώτα
- Πόνο μετά από ισχυρό χτύπημα στο στήθος
- Πυρετό μαζί με βαριά γενική κατάσταση
Πώς μπορείτε να βοηθήσετε στο σπίτι
Μέχρι την επίσκεψη, κρατήστε ένα απλό ημερολόγιο: ημερομηνία, ώρα, τι έκανε το παιδί όταν πόνεσε, πόσο κράτησε, τι το ανακούφισε, αν υπήρχε κάτι άλλο (ζάλη, φτερούγισμα, βήχας). Αυτές οι πληροφορίες είναι συχνά πιο χρήσιμες από οποιαδήποτε εξέταση. Αν ο πόνος είναι σαφώς μυοσκελετικός, η ανάπαυση, η ζέστη στο σημείο και ένα απλό παυσίπονο για λίγες ημέρες αρκούν. Αν εμφανίζεται στην άσκηση, το παιδί δεν αθλείται μέχρι να εξεταστεί.
Συχνές ερωτήσεις
Το παιδί μου πονάει στο στήθος όταν αναπνέει βαθιά. Είναι η καρδιά;
Σχεδόν ποτέ. Ο πόνος που χειροτερεύει με τη βαθιά εισπνοή είναι συνήθως μυοσκελετικός (πλευροχονδρίτιδα) ή το καλόηθες σύνδρομο προκάρδιας σύλληψης. Η μόνη καρδιακή αιτία με αυτό το χαρακτηριστικό είναι η περικαρδίτιδα, που συνοδεύεται όμως από πυρετό ή πρόσφατη ίωση και αλλάζει με τη στάση του σώματος.
Χρειάζεται καρδιογράφημα κάθε παιδί με πόνο στο στήθος;
Στην πράξη γίνεται σχεδόν σε όλα, γιατί είναι ανώδυνο, γρήγορο και καθησυχάζει τους γονείς με αντικειμενικό τρόπο. Το triplex καρδιάς γίνεται όταν το ιστορικό, η εξέταση ή το ΗΚΓ το υποδεικνύουν, ή όταν το παιδί αθλείται συστηματικά.
Ο πόνος στο στήθος από άγχος είναι «πραγματικός»;
Απολύτως. Το άγχος προκαλεί σύσπαση των μυών του θώρακα, γρήγορη ρηχή αναπνοή και ταχυπαλμία, και το παιδί πονάει πραγματικά. Η διάγνωση όμως μπαίνει μόνο αφού αποκλειστεί η καρδιά με εξέταση, όχι από την υπόθεση ότι «είναι από το στρες».
Μπορεί ένας έφηβος να πάθει έμφραγμα;
Εξαιρετικά σπάνια, και σχεδόν πάντα με προϋπάρχον πρόβλημα: συγγενή ανωμαλία στεφανιαίων, νόσο Kawasaki με ανευρύσματα, σοβαρή οικογενή υπερχοληστερολαιμία ή χρήση ουσιών. Το «κλασικό» έμφραγμα των ενηλίκων δεν αφορά τα παιδιά.
Πόσο καιρό μπορεί να κρατήσει ο αθώος πόνος στο στήθος;
Ο ιδιοπαθής και ο μυοσκελετικός πόνος μπορεί να επανέρχονται για εβδομάδες ή και μήνες, ειδικά σε περιόδους ανάπτυξης ή έντονης άθλησης. Δεν είναι επικίνδυνος, αλλά αν αλλάξει χαρακτήρα, εμφανιστεί στην άσκηση ή αποκτήσει συνοδά συμπτώματα, χρειάζεται επανεξέταση.
Μπορεί το παιδί να συνεχίσει τον αθλητισμό;
Αν ο πόνος εμφανίζεται σε ηρεμία και η εξέταση είναι φυσιολογική, ναι, χωρίς περιορισμό. Αν εμφανίζεται στην άσκηση, το παιδί σταματά μέχρι να ολοκληρωθεί ο έλεγχος. Για παιδιά που αθλούνται αγωνιστικά, ο προαθλητικός έλεγχος είναι η σωστή στιγμή να διερευνηθεί κάθε τέτοιο σύμπτωμα.
Αν το παιδί σας παραπονιέται για πόνο στο στήθος, ιδιαίτερα στην άσκηση ή με άλλα συμπτώματα, επικοινωνήστε με το ιατρείο για παιδοκαρδιολογική εκτίμηση με ΗΚΓ και, εφόσον χρειάζεται, triplex καρδιάς.
