Κυάνωση είναι το μπλε ή μελανό χρώμα του δέρματος και των βλεννογόνων που εμφανίζεται όταν το αίμα δεν μεταφέρει αρκετό οξυγόνο. Στα μωρά και τα παιδιά είναι ένα από τα σημάδια που τρομάζουν περισσότερο τους γονείς, και δικαίως, γιατί η κυάνωση που αφορά τα χείλη και τη γλώσσα μπορεί να είναι το πρώτο σημάδι μιας συγγενούς καρδιοπάθειας. Ταυτόχρονα, όμως, η πιο συχνή μορφή κυάνωσης στα μωρά, τα μπλε χεράκια και ποδαράκια του νεογνού ή τα μελανά χείλη μετά το κρύο μπάνιο, είναι εντελώς αθώα.
Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε τη διαφορά ανάμεσα στην περιφερική και την κεντρική κυάνωση, ποια είναι τα καρδιακά και τα μη καρδιακά αίτια, πώς ελέγχεται με το οξύμετρο, ποιες είναι οι «κυανωτικές» καρδιοπάθειες και πότε ένα μωρό με μπλε χείλη πρέπει να πάει άμεσα στο νοσοκομείο.
Περιφερική ή κεντρική κυάνωση: η διάκριση που κάνει τη διαφορά
| Περιφερική κυάνωση (ακροκυάνωση) | Κεντρική κυάνωση | |
|---|---|---|
| Πού φαίνεται | Χέρια, πόδια, γύρω από το στόμα | Χείλη, γλώσσα, βλεννογόνος του στόματος, νύχια |
| Αιτία | Επιβράδυνση της κυκλοφορίας στα άκρα (κρύο, ανώριμη ρύθμιση των αγγείων στα νεογνά) | Χαμηλό οξυγόνο στο αρτηριακό αίμα |
| Οξύμετρο | Φυσιολογικό (≥95%) | Χαμηλό (συνήθως <90%) |
| Γλώσσα | Ροζ | Μπλε ή μελανή |
| Σημασία | Αθώα στα νεογνά και στο κρύο | Πάντα χρειάζεται διερεύνηση |
Ο απλούστερος κανόνας για τους γονείς: κοιτάξτε τη γλώσσα. Αν η γλώσσα και το εσωτερικό των χειλιών είναι ροζ, η κυάνωση είναι περιφερική. Αν η γλώσσα είναι μπλε, είναι κεντρική και το παιδί χρειάζεται ιατρική εκτίμηση την ίδια μέρα, ή άμεσα αν συνοδεύεται από δύσπνοια.
Κυάνωση στο νεογνό: πότε είναι φυσιολογική
Τις πρώτες 24–48 ώρες ζωής σχεδόν όλα τα νεογνά έχουν μπλε χέρια και πόδια (ακροκυάνωση), γιατί η κυκλοφορία τους προσαρμόζεται στη ζωή έξω από τη μήτρα. Το ίδιο συμβαίνει αργότερα με το κρύο, μετά το μπάνιο ή στο έντονο κλάμα, όταν το μωρό «μελανιάζει» γύρω από το στόμα για λίγα δευτερόλεπτα. Όλα αυτά είναι φυσιολογικά εφόσον η γλώσσα μένει ροζ, το μωρό αναπνέει ήρεμα και τρέφεται κανονικά.
Ξεχωριστή περίπτωση είναι οι κρίσεις κρατήματος της αναπνοής (breath-holding spells) σε βρέφη και νήπια 6 μηνών έως 4 ετών: το παιδί, μετά από κλάμα ή θυμό, σταματά να αναπνέει, μελανιάζει και μερικές φορές λιποθυμεί για λίγα δευτερόλεπτα. Είναι τρομακτικές αλλά καλοήθεις. Αξίζει ένα ΗΚΓ για να αποκλειστεί αρρυθμία, ιδιαίτερα αν τα επεισόδια δεν προηγούνται από κλάμα.
Αίτια κεντρικής κυάνωσης σε νεογνά και παιδιά
Η κεντρική κυάνωση σημαίνει ότι το αίμα που φτάνει στο σώμα δεν έχει οξυγονωθεί επαρκώς. Αυτό μπορεί να συμβεί για τρεις κατηγορίες λόγων:
- Καρδιακά αίτια: οι «κυανωτικές» συγγενείς καρδιοπάθειες, όπου μη οξυγονωμένο αίμα περνά στην αρτηριακή κυκλοφορία παρακάμπτοντας τους πνεύμονες. Οι κυριότερες: τετραλογία Fallot, μετάθεση των μεγάλων αγγείων, ατρησία τριγλώχινας ή πνευμονικής, ολική ανώμαλη εκβολή πνευμονικών φλεβών, κοινός αρτηριακός κορμός, υποπλαστική αριστερή καρδιά.
- Αναπνευστικά αίτια: στα νεογνά το σύνδρομο αναπνευστικής δυσχέρειας, η πνευμονία, ο πνευμοθώρακας, η εισρόφηση μηκωνίου· στα μεγαλύτερα παιδιά η σοβαρή κρίση άσθματος, η βρογχιολίτιδα, η πνευμονία, η εισρόφηση ξένου σώματος.
- Άλλα αίτια: μεθαιμοσφαιριναιμία (από ορισμένα φάρμακα ή νιτρικά στο νερό), σοβαρή λοίμωξη (σήψη), νευρολογικά προβλήματα που καταστέλλουν την αναπνοή, πολυερυθραιμία στο νεογνό.
Το κλειδί για τη διάκριση καρδιακού από αναπνευστικό αίτιο είναι η δοκιμασία υπεροξίας: αν χορηγηθεί 100% οξυγόνο και ο κορεσμός ανέβει σημαντικά, το πρόβλημα είναι πνευμονικό· αν παραμείνει χαμηλός, το αίμα παρακάμπτει τους πνεύμονες και η αιτία είναι καρδιακή.
Κυανωτικές συγγενείς καρδιοπάθειες: πώς εκδηλώνονται
Οι περισσότερες κυανωτικές καρδιοπάθειες εκδηλώνονται τις πρώτες ώρες ή ημέρες ζωής, συχνά όταν κλείσει ο βοτάλειος πόρος, το εμβρυϊκό αγγείο που μέχρι τότε κρατούσε τη μία κυκλοφορία σε επαφή με την άλλη. Γι’ αυτό σε όλα τα νεογνά γίνεται πλέον προληπτικός έλεγχος με οξύμετρο πριν το εξιτήριο από το μαιευτήριο: κορεσμός κάτω από 95% ή διαφορά πάνω από 3% ανάμεσα στο δεξί χέρι και το πόδι οδηγεί σε άμεσο triplex.
Η τετραλογία Fallot είναι η εξαίρεση: το μωρό μπορεί να είναι ροζ στη γέννηση και η κυάνωση να εμφανιστεί σταδιακά τους πρώτους μήνες, ή σε επεισόδια («κυανωτικές κρίσεις») με κλάμα ή τάισμα, όπου το βρέφος μελανιάζει έντονα και γίνεται υποτονικό. Είναι επείγον σημάδι.
Σε μεγαλύτερα παιδιά με μη διαγνωσμένη ή μερικώς διορθωμένη καρδιοπάθεια, η χρόνια κυάνωση δίνει και άλλα σημάδια: πληκτροδακτυλία (τα άκρα των δακτύλων γίνονται στρογγυλά σαν «μπαγκέτες»), εύκολη κόπωση, καθυστέρηση ανάπτυξης και το χαρακτηριστικό κάθισμα οκλαδόν μετά από τρέξιμο, με το οποίο το παιδί ανακουφίζεται.
Πότε χρειάζεται άμεση ιατρική βοήθεια
Καλέστε το ΕΚΑΒ (166) ή πηγαίνετε άμεσα σε εφημερεύον παιδιατρικό νοσοκομείο αν το μωρό ή το παιδί:
- Έχει μπλε γλώσσα ή χείλη που δεν επανέρχονται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα
- Αναπνέει γρήγορα, με δυσκολία ή με γογγυσμό, ή «τραβάει» τα πλευρά
- Είναι υποτονικό, δεν ξυπνάει εύκολα ή αρνείται το τάισμα
- Μελανιάζει στη διάρκεια του ταΐσματος ή του κλάματος και δεν συνέρχεται
- Έχει κυάνωση μαζί με πυρετό, ιδιαίτερα κάτω των 3 μηνών
Πώς γίνεται η διάγνωση
- Οξυμετρία: η πρώτη και πιο απλή εξέταση. Μετρά τον κορεσμό οξυγόνου στο δεξί χέρι και στο πόδι· στις καρδιοπάθειες με ανάστροφη ροή μέσω του βοτάλειου πόρου η διαφορά είναι διαγνωστική.
- Triplex καρδιάς: η εξέταση που βάζει τη διάγνωση σε κάθε καρδιακή κυάνωση. Δείχνει την ανατομία της καρδιάς, τα ανοίγματα, τη θέση των μεγάλων αγγείων και την κατεύθυνση της ροής. Είναι ανώδυνο και γίνεται δίπλα στο κρεβάτι του νεογνού.
- ΗΚΓ και ακτινογραφία θώρακα: συμπληρώνουν την εικόνα (μέγεθος καρδιάς, αιμάτωση πνευμόνων).
- Αέρια αίματος και δοκιμασία υπεροξίας: για τη διάκριση καρδιακού και αναπνευστικού αιτίου.
Οι περισσότερες κυανωτικές καρδιοπάθειες εντοπίζονται σήμερα πριν από τη γέννηση, στο εμβρυϊκό υπερηχοκαρδιογράφημα της 18ης–24ης εβδομάδας, ώστε ο τοκετός να προγραμματιστεί σε κέντρο με παιδοκαρδιολογική και παιδοκαρδιοχειρουργική μονάδα.
Αντιμετώπιση
Η αντιμετώπιση εξαρτάται από την αιτία. Στο νεογνό με κυανωτική καρδιοπάθεια το πρώτο βήμα είναι η έγχυση προσταγλανδίνης, που κρατά ανοιχτό τον βοτάλειο πόρο και εξασφαλίζει ανάμειξη του αίματος μέχρι τη χειρουργική διόρθωση. Οι περισσότερες κυανωτικές καρδιοπάθειες διορθώνονται σήμερα χειρουργικά τους πρώτους μήνες ζωής, με πολύ καλά αποτελέσματα, και τα παιδιά μεγαλώνουν με ισόβια παιδοκαρδιολογική παρακολούθηση. Οι αναπνευστικές αιτίες αντιμετωπίζονται με οξυγόνο και θεραπεία της υποκείμενης νόσου.
Συχνές ερωτήσεις
Το μωρό μου μελανιάζει γύρω από το στόμα όταν κλαίει. Είναι η καρδιά;
Σχεδόν ποτέ. Η κυάνωση γύρω από το στόμα (περιστοματική) στο έντονο κλάμα ή στο κρύο, με ροζ γλώσσα, είναι περιφερική και αθώα. Αν όμως μελανιάζουν η γλώσσα και τα χείλη, ή αν η κυάνωση επιμένει μετά το κλάμα, χρειάζεται εξέταση.
Τι είναι φυσιολογικός κορεσμός οξυγόνου σε μωρό;
Μετά τις πρώτες 24 ώρες ζωής, 95% και πάνω. Τιμές 90–94% χρειάζονται επανέλεγχο· κάτω από 90% χρειάζονται άμεση εκτίμηση.
Μπορεί η κυάνωση να εμφανιστεί αργότερα, σε μεγαλύτερο παιδί;
Ναι, αν και σπανιότερα. Στην τετραλογία Fallot μπορεί να εμφανιστεί μήνες μετά τη γέννηση. Σε μεγαλύτερα παιδιά η κυάνωση στην άσκηση χρειάζεται πάντα παιδοκαρδιολογική διερεύνηση.
Τα μπλε χέρια και πόδια του νεογνού είναι ανησυχητικά;
Όχι, τις πρώτες 1–2 μέρες είναι φυσιολογική ακροκυάνωση. Ανησυχητικό είναι μόνο αν συνοδεύεται από μπλε γλώσσα, δύσπνοια ή υποτονία.
Γιατί το παιδί κάθεται οκλαδόν μετά το τρέξιμο;
Το κάθισμα οκλαδόν αυξάνει τις αντιστάσεις στα πόδια και στέλνει περισσότερο αίμα στους πνεύμονες. Είναι χαρακτηριστικό παιδιών με μη διορθωμένη τετραλογία Fallot και σήμερα, με την έγκαιρη διόρθωση, σπάνια το βλέπουμε.
Χρειάζεται όλα τα νεογνά να ελέγχονται με οξύμετρο;
Ναι. Ο προληπτικός έλεγχος με οξύμετρο στις 24–48 ώρες ζωής συνιστάται διεθνώς και εφαρμόζεται στα περισσότερα μαιευτήρια. Εντοπίζει τις κρίσιμες κυανωτικές καρδιοπάθειες πριν εμφανιστούν συμπτώματα.
Αν ανησυχείτε για κυάνωση στο παιδί σας ή αν υπάρχει διάγνωση κυανωτικής καρδιοπάθειας που χρειάζεται παρακολούθηση, επικοινωνήστε με το ιατρείο για παιδοκαρδιολογική εκτίμηση με triplex καρδιάς. Σε οξεία κυάνωση με δύσπνοια, καλέστε το 166.
