Λιποθυμία & Συγκοπή στα Παιδιά

Η συγκοπή ορίζεται ως η αιφνίδια, παροδική απώλεια συνείδησης και μυϊκού τόνου, που προκαλείται από προσωρινή μείωση της ροής αίματος προς τον εγκέφαλο. Το επεισόδιο διαρκεί συνήθως λίγα δευτερόλεπτα έως ένα-δύο λεπτά και ακολουθείται από πλήρη, αυθόρμητη ανάκαμψη — χωρίς ανάγκη ανάνηψης ή καρδιοαναπνευστικής αναζωογόνησης.

Είναι φαινόμενο συχνό στην παιδική και ιδίως στην εφηβική ηλικία: υπολογίζεται ότι έως και το 15% των παιδιών θα βιώσουν τουλάχιστον ένα συγκοπτικό επεισόδιο πριν την ενηλικίωση, με κορύφωση μεταξύ 13 και 18 ετών και ελαφρά μεγαλύτερη συχνότητα στα κορίτσια.

Σημαντική διάκριση: η συγκοπή διαφέρει από την προσυγκοπή (το αίσθημα ότι «θα λιποθυμήσω» χωρίς πλήρη απώλεια συνείδησης), από τον επιληπτικό σπασμό (όπου η ανάκαμψη είναι αργή και συγχυτική) και από την απλή ζάλη. Όλα αυτά αξιολογούνται διαφορετικά.

Οι αιτίες της λιποθυμίας στα παιδιά χωρίζονται σε τρεις μεγάλες ομάδες:

• Νευροκαρδιογενής (αντανακλαστική) συγκοπή — η συντριπτικά συχνότερη αιτία, περίπου το 75-80% των περιπτώσεων. Περιλαμβάνει τα λεγόμενα βαγοτονικά επεισόδια, που αναλύουμε παρακάτω.
• Ορθοστατική υπόταση — πτώση της αρτηριακής πίεσης όταν το παιδί σηκώνεται απότομα, συχνά σε έδαφος αφυδάτωσης, πυρετού ή παρατεταμένης ορθοστασίας.
• Καρδιογενής συγκοπή — η σπάνια αλλά σοβαρή ομάδα, όπου η αιτία βρίσκεται στην ίδια την καρδιά: μια αρρυθμία, μια δομική καρδιοπάθεια ή μια απόφραξη στη ροή του αίματος.

Υπάρχουν και μη καρδιολογικές αιτίες που μιμούνται τη συγκοπή — υπογλυκαιμία, επιληψία, κρίσεις πανικού με υπεραερισμό, ψυχογενής ψευδοσυγκοπή — και ο παιδοκαρδιολόγος τις έχει υπόψη του στη διαφορική διάγνωση.

Το βαγοτονικό επεισόδιο (ή βαγοτονική/αγγειοπνευμονογαστρική συγκοπή, στη βιβλιογραφία «vasovagal syncope») είναι αυτό που εννοούν οι περισσότεροι όταν λένε ότι το παιδί «λιποθύμησε από την πολλή ζέστη» ή «όταν είδε αίμα». Οφείλεται σε μια υπερβολική αντίδραση του αυτόνομου νευρικού συστήματος — συγκεκριμένα του πνευμονογαστρικού νεύρου — που προκαλεί ταυτόχρονα επιβράδυνση των παλμών και διαστολή των αγγείων. Η πίεση πέφτει, ο εγκέφαλος για λίγα δευτερόλεπτα δεν αιματώνεται επαρκώς, και το παιδί χάνει τις αισθήσεις του.

Ο όρος βαγοτονία ή βαγοτονικό σύνδρομο περιγράφει την προδιάθεση κάποιων παιδιών — συχνά λεπτόσωμων, ψηλών εφήβων — να παρουσιάζουν τέτοια επεισόδια επανειλημμένα.

Τι πυροδοτεί ένα βαγοτονικό επεισόδιο

• Παρατεταμένη ορθοστασία (σχολική γιορτή, ουρά, εκκλησία, παρέλαση)
• Ζέστη, συνωστισμός, αποπνικτικός χώρος
• Αφυδάτωση, παράλειψη πρωινού, χαμηλή πρόσληψη υγρών
• Πόνος, θέαμα αίματος, αιμοληψία, εμβολιασμός
• Έντονο συναίσθημα, φόβος, άγχος
• Απότομη έγερση από ξαπλωτή θέση, ιδίως το πρωί
• Βήχας, ούρηση ή αφόδευση (σπανιότερα, τα λεγόμενα «καταστασιακά» επεισόδια)

Πώς αναγνωρίζεται

Το βαγοτονικό επεισόδιο σχεδόν πάντα «προειδοποιεί»: το παιδί χλωμιάζει, ιδρώνει, νιώθει ναυτία, ζάλη, θολή όραση ή βουητό στα αυτιά, και μέσα σε δευτερόλεπτα πέφτει. Η ανάκαμψη είναι γρήγορη — μόλις ξαπλώσει και το αίμα επιστρέψει στον εγκέφαλο — αν και μπορεί να μείνει κουρασμένο ή χλωμό για λίγη ώρα.

Τι κάνετε στο σπίτι

• Μόλις εμφανιστούν τα προειδοποιητικά συμπτώματα, ξαπλώστε το παιδί με τα πόδια ελαφρά ανασηκωμένα.
• Αν πέσει, μην το σηκώσετε αμέσως — δώστε του 5-10 λεπτά ξαπλωμένο.
• Πολλά υγρά και επαρκές αλάτι στη διατροφή (μετά από συνεννόηση με τον γιατρό), τακτικά γεύματα, αποφυγή παρατεταμένης ορθοστασίας χωρίς κίνηση.
• Μάθετε στο παιδί τους «αντι-πιεστικούς χειρισμούς»: σταύρωμα ποδιών με σφίξιμο μηρών, σφίξιμο γροθιών — καθυστερούν ή αποτρέπουν το επεισόδιο.

Τα βαγοτονικά επεισόδια είναι καλοήθη και δεν αφήνουν βλάβη. Παρ’ όλα αυτά, το πρώτο επεισόδιο πρέπει πάντα να αξιολογείται, γιατί η διάγνωση «βαγοτονικό» τίθεται μόνο αφού αποκλειστεί η καρδιογενής αιτία.

Στην καρδιογενή συγκοπή η λιποθυμία προκαλείται από την ίδια την καρδιά, όταν για λίγα δευτερόλεπτα αδυνατεί να στείλει αρκετό αίμα στον εγκέφαλο. Οι κύριοι μηχανισμοί είναι:

• Αρρυθμίες — πολύ γρήγοροι ρυθμοί (υπερκοιλιακή ή κοιλιακή ταχυκαρδία) ή πολύ αργοί (κολποκοιλιακός αποκλεισμός), καθώς και κληρονομικά σύνδρομα όπως το σύνδρομο μακρού QT, το σύνδρομο Brugada και η κατεχολαμινεργική πολυμορφική κοιλιακή ταχυκαρδία. Διαβάστε περισσότερα για τις αρρυθμίες στα παιδιά.
• Δομικές καρδιοπάθειες — υπερτροφική μυοκαρδιοπάθεια, στένωση αορτικής βαλβίδας, ανώμαλη έκφυση στεφανιαίων αρτηριών, μυοκαρδίτιδα, καθώς και συγγενείς καρδιοπάθειες που δεν έχουν διαγνωστεί ή έχουν χειρουργηθεί.
• Πνευμονική υπέρταση — σπάνια, αλλά με τυπική εικόνα λιποθυμίας στην προσπάθεια.

Επειδή, σε αντίθεση με το βαγοτονικό επεισόδιο, η καρδιογενής συγκοπή μπορεί να είναι το πρώτο και μοναδικό προειδοποιητικό σημάδι μιας κατάστασης που, χωρίς αντιμετώπιση, σχετίζεται με αιφνίδιο καρδιακό θάνατο. Στα παιδιά και τους εφήβους ο αιφνίδιος θάνατος είναι εξαιρετικά σπάνιος — αλλά όταν συμβαίνει, σε σημαντικό ποσοστό είχε προηγηθεί συγκοπτικό επεισόδιο που δεν διερευνήθηκε. Αυτός είναι ο λόγος που κάθε λιποθυμία στα παιδιά αξίζει τουλάχιστον ένα ηλεκτροκαρδιογράφημα.

Στην αντανακλαστική (βαγοτονική) συγκοπή προηγούνται σχεδόν πάντα «πρόδρομα» συμπτώματα, διάρκειας δευτερολέπτων έως ενός-δύο λεπτών:

• Ζάλη, αίσθημα «αδειάσματος» ή αστάθειας
• Ωχρότητα, κρύος ιδρώτας
• Ναυτία, δυσφορία στο στομάχι
• Θολή ή «σκοτεινή» όραση, βουητό στα αυτιά
• Αίσθημα θερμότητας ή ξαφνικής αδυναμίας

Αντίθετα, τα παρακάτω χαρακτηριστικά είναι «κόκκινες σημαίες» και χρειάζονται άμεση αξιολόγηση:

• Λιποθυμία κατά τη διάρκεια σωματικής προσπάθειας ή αθλητικής δραστηριότητας (όχι μετά)
• Λιποθυμία χωρίς καμία προειδοποίηση, «σαν να έσβησε»
• Λιποθυμία σε ύπτια θέση ή στον ύπνο
• Αίσθημα παλμών, ταχυκαρδία ή πόνος στο στήθος αμέσως πριν το επεισόδιο
• Λιποθυμία μετά από ξαφνικό δυνατό θόρυβο ή έντονο τρόμο
• Τραυματισμός από την πτώση (δείχνει ότι δεν υπήρξε χρόνος αντίδρασης)
• Σπασμοί, παρατεταμένη απώλεια συνείδησης ή αργή, συγχυτική ανάκαμψη
• Οικογενειακό ιστορικό αιφνίδιου θανάτου σε ηλικία κάτω των 50, κληρονομικής καρδιοπάθειας ή ανεξήγητου πνιγμού/τροχαίου σε νεαρή ηλικία

Η εφηβεία είναι η ηλικία με τα περισσότερα βαγοτονικά επεισόδια — η απότομη ανάπτυξη, οι ορμονικές αλλαγές, το άγχος και οι συχνά κακές συνήθειες ύπνου και ενυδάτωσης τα ευνοούν. Ένας έφηβος που λιποθυμά αφού στάθηκε μια ώρα όρθιος σε ζεστό χώρο, με προειδοποιητικά συμπτώματα, έχει κατά πάσα πιθανότητα βαγοτονικό επεισόδιο.

Η λιποθυμία μέσα στην άσκηση όμως είναι μια εντελώς διαφορετική ιστορία. Το παιδί που «σβήνει» στη μέση του αγώνα, του τρεξίματος ή της προπόνησης, χρειάζεται πλήρη καρδιολογικό έλεγχο πριν επιστρέψει στο γήπεδο — και πρέπει να απέχει από την άθληση μέχρι να ολοκληρωθεί. Ο προαθλητικός έλεγχος υπάρχει ακριβώς για να εντοπίζει τις καταστάσεις αυτές πριν εκδηλωθούν.

Η λιποθυμία μετά το τέλος της άσκησης (π.χ. όταν ο αθλητής σταματά απότομα και στέκεται) είναι συνήθως αντανακλαστική και λιγότερο ανησυχητική — αλλά και αυτή αξιολογείται.

• Μετά από κάθε πρώτο συγκοπτικό επεισόδιο, ακόμη κι αν φαίνεται τυπικά βαγοτονικό
• Άμεσα, αν υπάρχει οποιαδήποτε από τις «κόκκινες σημαίες» παραπάνω
• Αν τα επεισόδια επαναλαμβάνονται ή αλλάζουν χαρακτήρα
• Αν το παιδί αθλείται συστηματικά
• Αν υπάρχει γνωστή καρδιοπάθεια, φύσημα ή προηγούμενο παθολογικό καρδιογράφημα
• Αν στην οικογένεια υπάρχει ιστορικό αρρυθμιών, μυοκαρδιοπάθειας ή αιφνίδιου θανάτου

Λιποθύμησε το παιδί σας; Κλείστε ραντεβού για παιδοκαρδιολογικό έλεγχο στην Αθήνα: 210 748 0690 — ή μέσω της φόρμας επικοινωνίας.

Στις περισσότερες περιπτώσεις η διάγνωση τίθεται με τρία απλά βήματα, χωρίς πόνο και χωρίς νοσηλεία:

1. Λεπτομερές ιστορικό — το σημαντικότερο εργαλείο. Τι έκανε το παιδί, τι ένιωσε πριν, πόσο κράτησε, πώς συνήλθε, τι είδαν οι παρευρισκόμενοι. Το οικογενειακό ιστορικό είναι εξίσου κρίσιμο.
2. Κλινική εξέταση — ακρόαση της καρδιάς για φύσημα, μέτρηση πίεσης σε ύπτια και όρθια θέση.
3. Ηλεκτροκαρδιογράφημα (ΗΚΓ) — υποχρεωτικό σε κάθε παιδί με συγκοπή. Ανιχνεύει τα περισσότερα αρρυθμιολογικά σύνδρομα και δίνει ενδείξεις για δομική νόσο.

Ανάλογα με τα ευρήματα, μπορεί να χρειαστούν συμπληρωματικές εξετάσεις:

• Έγχρωμο υπερηχογράφημα (triplex) καρδιάς — για τον αποκλεισμό δομικής καρδιοπάθειας ή μυοκαρδιοπάθειας
• Holter ρυθμού 24ώρου — για την καταγραφή αρρυθμιών που δεν φαίνονται στο στιγμιαίο ΗΚΓ
• Δοκιμασία κόπωσης — απαραίτητη όταν το επεισόδιο συνέβη στην άσκηση
• Δοκιμασία ανάκλισης (tilt test), καταγραφέας συμβάντων ή γενετικός έλεγχος σε επιλεγμένες περιπτώσεις

Η αντιμετώπιση εξαρτάται πλήρως από την αιτία:

• Βαγοτονικά επεισόδια: εκπαίδευση του παιδιού και της οικογένειας, επαρκής ενυδάτωση και πρόσληψη άλατος, αποφυγή εκλυτικών παραγόντων, αντι-πιεστικοί χειρισμοί. Φαρμακευτική αγωγή χρειάζεται σπάνια, μόνο σε συχνά και επίμονα επεισόδια.
• Ορθοστατική υπόταση: υγρά, αργή έγερση, σε επιλεγμένες περιπτώσεις φάρμακα.
• Καρδιογενής συγκοπή: εξατομικευμένη θεραπεία — αντιαρρυθμικά φάρμακα, κατάλυση (ablation) της αρρυθμίας, βηματοδότης ή εμφυτεύσιμος απινιδωτής, ή χειρουργική διόρθωση της δομικής βλάβης. Στις περιπτώσεις αυτές η γιατρός συνεργάζεται με τα εξειδικευμένα παιδοκαρδιολογικά τμήματα στα οποία δραστηριοποιείται.

Η καρδιά του παιδιού δεν είναι μια μικρή καρδιά ενήλικα. Τα φυσιολογικά όρια παλμών, οι εικόνες του ΗΚΓ και οι πιθανές διαγνώσεις διαφέρουν ριζικά ανά ηλικία, και ένα ΗΚΓ εφήβου μπορεί να φαίνεται «παθολογικό» σε μη εξοικειωμένο μάτι — ή, χειρότερα, ένα πραγματικά παθολογικό να θεωρηθεί φυσιολογικό. Ο παιδοκαρδιολόγος γνωρίζει πού να ψάξει, ποια εξέταση χρειάζεται και ποια όχι, και πότε μπορεί να καθησυχάσει με ασφάλεια την οικογένεια.

Η Ευγενία Μπέη είναι Καρδιολόγος – Παιδοκαρδιολόγος με ιδιωτικό ιατρείο στην Αθήνα από το 2006, Διευθύντρια του Παιδοκαρδιολογικού Τμήματος του Παιδιατρικού Κέντρου Αθηνών και συνεργάτης του Νοσοκομείου Μητέρα. Η διερεύνηση της συγκοπής στα παιδιά και τους εφήβους αποτελεί ένα από τα συχνότερα περιστατικά του ιατρείου της.