Η μεσοκολπική επικοινωνία (ASD, atrial septal defect) είναι μία από τις συχνότερες συγγενείς καρδιοπάθειες: ένα άνοιγμα στο τοίχωμα που χωρίζει τους δύο κόλπους της καρδιάς, τον δεξιό από τον αριστερό. Είναι αυτό που οι γονείς συχνά ακούν ως «τρύπα στην καρδιά» του μωρού τους. Η καλή είδηση είναι ότι, στις περισσότερες περιπτώσεις, η μεσοκολπική επικοινωνία στα παιδιά είναι μια καλοήθης πάθηση: πολλές μικρές επικοινωνίες κλείνουν μόνες τους τα πρώτα χρόνια της ζωής, και όσες δεν κλείνουν αντιμετωπίζονται σήμερα, τις περισσότερες φορές χωρίς χειρουργείο, με άριστη μακροπρόθεσμη πρόγνωση.
Σε αυτό το άρθρο εξηγούμε τι ακριβώς είναι η μεσοκολπική επικοινωνία, ποιοι είναι οι τύποι της, ποια συμπτώματα προκαλεί σε βρέφη και παιδιά, πώς γίνεται η διάγνωση με triplex καρδιάς, πότε κλείνει μόνη της και πότε χρειάζεται σύγκλειση.
Τι είναι η μεσοκολπική επικοινωνία
Η καρδιά έχει τέσσερις κοιλότητες: δύο κόλπους επάνω και δύο κοιλίες κάτω. Το μεσοκολπικό διάφραγμα είναι το τοίχωμα ανάμεσα στον δεξιό και τον αριστερό κόλπο. Όταν σε αυτό το τοίχωμα υπάρχει άνοιγμα, το οξυγονωμένο αίμα από τον αριστερό κόλπο, όπου η πίεση είναι λίγο μεγαλύτερη, περνά στον δεξιό και ξαναπηγαίνει στους πνεύμονες. Η δεξιά καρδιά και οι πνεύμονες δέχονται έτσι περισσότερο αίμα από όσο χρειάζεται.
Πόσο σημαντικό είναι αυτό εξαρτάται από το μέγεθος του ανοίγματος. Μια μικρή επικοινωνία (κάτω από 5 χιλιοστά) συνήθως δεν επιβαρύνει καθόλου την καρδιά. Μια μεγάλη επικοινωνία, αν μείνει ανοιχτή για χρόνια, οδηγεί σταδιακά σε διάταση της δεξιάς καρδιάς και, στην ενήλικη ζωή, σε αρρυθμίες και πνευμονική υπέρταση. Γι’ αυτό η μεσοκολπική επικοινωνία διαγιγνώσκεται και παρακολουθείται στην παιδική ηλικία, ακόμη κι όταν δεν προκαλεί συμπτώματα.
Τύποι μεσοκολπικής επικοινωνίας
- Δευτερογενούς τύπου (ostium secundum): ο συχνότερος τύπος, περίπου 7 στις 10 περιπτώσεις. Βρίσκεται στο κέντρο του διαφράγματος. Είναι ο τύπος που μπορεί να κλείσει μόνος του και, όταν δεν κλείνει, συνήθως συγκλείεται με καθετήρα.
- Πρωτογενούς τύπου (ostium primum): βρίσκεται χαμηλά, κοντά στις κολποκοιλιακές βαλβίδες, και συχνά συνοδεύεται από ανωμαλία της μιτροειδούς βαλβίδας. Χρειάζεται χειρουργική διόρθωση.
- Φλεβώδους κόλπου (sinus venosus): σπανιότερος, στο επάνω ή κάτω τμήμα του διαφράγματος, συχνά με ανώμαλη εκβολή πνευμονικών φλεβών. Επίσης χειρουργικός.
- Στεφανιαίου κόλπου: πολύ σπάνιος τύπος.
Ξεχωριστή περίπτωση είναι το ανοιχτό ωοειδές τρήμα (PFO), που δεν είναι πραγματική μεσοκολπική επικοινωνία αλλά το φυσιολογικό «παράθυρο» της εμβρυϊκής ζωής που δεν έχει σφραγίσει πλήρως. Το έχει περίπου 1 στους 4 υγιείς ανθρώπους και σχεδόν ποτέ δεν χρειάζεται θεραπεία στα παιδιά. Γράφουμε αναλυτικά για τη διαφορά στο άρθρο για το ωοειδές τρήμα.
Συμπτώματα μεσοκολπικής επικοινωνίας σε βρέφη και παιδιά
Το χαρακτηριστικό της μεσοκολπικής επικοινωνίας είναι ότι συνήθως δεν προκαλεί συμπτώματα στην παιδική ηλικία. Τα περισσότερα παιδιά μεγαλώνουν, τρέφονται και παίζουν κανονικά, και η διάγνωση γίνεται τυχαία, όταν ο παιδίατρος ακούσει ένα φύσημα σε προληπτική εξέταση. Η μεγάλη επικοινωνία, όμως, μπορεί να δώσει σημάδια:
| Ηλικία | Πιθανά συμπτώματα (σε μεγάλη επικοινωνία) |
|---|---|
| Βρέφη | Γρήγορη αναπνοή, κούραση και εφίδρωση στο τάισμα, αργή πρόσληψη βάρους, συχνές λοιμώξεις του αναπνευστικού |
| Παιδιά | Εύκολη κόπωση στο παιχνίδι ή στην άθληση, λαχάνιασμα, επαναλαμβανόμενες βρογχίτιδες ή πνευμονίες, λεπτή σωματική διάπλαση |
| Έφηβοι | Μειωμένη αντοχή, ταχυπαλμίες ή «φτερουγίσματα», σπανιότερα ζάλη |
Η κυάνωση (μελανό χρώμα στα χείλη) δεν είναι σύμπτωμα της απλής μεσοκολπικής επικοινωνίας, γιατί το αίμα περνά από την οξυγονωμένη προς τη μη οξυγονωμένη πλευρά και όχι αντίστροφα. Αν ένα βρέφος έχει κυάνωση, η αιτία είναι διαφορετική και χρειάζεται άμεση διερεύνηση.
Πώς γίνεται η διάγνωση
Η υποψία ξεκινά συνήθως από την κλινική εξέταση: ο παιδοκαρδιολόγος ακούει ένα χαρακτηριστικό συστολικό φύσημα στο επάνω αριστερό μέρος του στέρνου και έναν «σταθερά διχασμένο» δεύτερο καρδιακό τόνο, εύρημα σχεδόν διαγνωστικό για τη μεσοκολπική επικοινωνία. Στη συνέχεια:
- Triplex καρδιάς (υπερηχοκαρδιογράφημα): είναι η εξέταση που βάζει τη διάγνωση. Δείχνει το άνοιγμα, τον τύπο και το μέγεθός του, την κατεύθυνση της ροής του αίματος και αν η δεξιά καρδιά έχει διαταθεί. Είναι ανώδυνο, διαρκεί 20–30 λεπτά και γίνεται στο ιατρείο.
- Ηλεκτροκαρδιογράφημα (ΗΚΓ): μπορεί να δείξει επιβάρυνση της δεξιάς κοιλίας ή καθυστέρηση αγωγής, ευρήματα που βοηθούν να εκτιμήσουμε πόσο «δουλεύει» η επικοινωνία.
- Διοισοφάγειο υπερηχογράφημα ή μαγνητική καρδιάς: σε μεγαλύτερα παιδιά, όταν χρειάζεται να μετρηθούν με ακρίβεια τα «χείλη» του ανοίγματος πριν από τη σύγκλειση με καθετήρα, ή όταν υπάρχει υποψία ανώμαλης εκβολής πνευμονικών φλεβών.
Η μεσοκολπική επικοινωνία μπορεί να εντοπιστεί και πριν από τη γέννηση, στο εμβρυϊκό υπερηχοκαρδιογράφημα, αν και οι μικρές επικοινωνίες είναι δύσκολο να διακριθούν από το φυσιολογικό ωοειδές τρήμα του εμβρύου.
Κλείνει μόνη της η μεσοκολπική επικοινωνία;
Συχνά ναι. Οι μικρές επικοινωνίες δευτερογενούς τύπου, κάτω από 5–6 χιλιοστά, κλείνουν αυτόματα στην πλειονότητα των παιδιών μέχρι την ηλικία των 2–4 ετών. Οι μεσαίες (6–8 χιλιοστά) κλείνουν σε ένα ποσοστό. Οι μεγάλες, πάνω από 8–10 χιλιοστά, σπάνια κλείνουν μόνες τους και συνήθως χρειάζονται σύγκλειση. Οι επικοινωνίες πρωτογενούς τύπου και φλεβώδους κόλπου δεν κλείνουν ποτέ αυτόματα.
Γι’ αυτό η βασική «θεραπεία» τα πρώτα χρόνια είναι η παρακολούθηση: triplex ανά 6–12 μήνες, χωρίς φάρμακα και χωρίς περιορισμούς στη δραστηριότητα του παιδιού. Στο διάστημα αυτό βλέπουμε αν το άνοιγμα μικραίνει και αν η δεξιά καρδιά παραμένει φυσιολογική.
Θεραπεία: σύγκλειση με καθετήρα ή χειρουργείο
Η απόφαση για σύγκλειση βασίζεται σε δύο κριτήρια: αν η επικοινωνία είναι αιμοδυναμικά σημαντική (δηλαδή αν έχει προκαλέσει διάταση της δεξιάς καρδιάς στο triplex) και αν υπάρχουν συμπτώματα. Όταν χρειάζεται, γίνεται συνήθως στην προσχολική ηλικία, γύρω στα 3–5 έτη, πριν το παιδί πάει στο σχολείο και πριν προλάβει η καρδιά να επιβαρυνθεί.
- Διαδερμική σύγκλειση με καθετήρα: η μέθοδος εκλογής για τις επικοινωνίες δευτερογενούς τύπου με επαρκή «χείλη». Μέσα από μια φλέβα του μηρού τοποθετείται μια συσκευή-«ομπρέλα» που καλύπτει το άνοιγμα και μέσα σε λίγους μήνες επενδύεται από τον ιστό της καρδιάς. Γίνεται με γενική αναισθησία, διαρκεί 1–2 ώρες, το παιδί μένει μία νύχτα στο νοσοκομείο και επιστρέφει στο σχολείο σε λίγες ημέρες. Δεν αφήνει τομή στο στήθος.
- Χειρουργική σύγκλειση: για τις επικοινωνίες πρωτογενούς τύπου, φλεβώδους κόλπου, τις πολύ μεγάλες ή αυτές χωρίς επαρκή χείλη. Το άνοιγμα κλείνεται με ράμματα ή με εμβάλωμα από περικάρδιο, με εξωσωματική κυκλοφορία. Η νοσηλεία διαρκεί περίπου 4–6 ημέρες. Τα αποτελέσματα είναι εξαιρετικά, με θνητότητα κοντά στο μηδέν σε εξειδικευμένα κέντρα.
Μετά τη σύγκλειση με συσκευή χορηγείται ασπιρίνη σε χαμηλή δόση για 6 μήνες και συνιστάται αποφυγή αθλημάτων με έντονη σωματική επαφή για το ίδιο διάστημα, μέχρι να ενσωματωθεί πλήρως η συσκευή. Η προφύλαξη από ενδοκαρδίτιδα (αντιβίωση πριν από οδοντιατρικές εργασίες) χρειάζεται μόνο τους πρώτους 6 μήνες.
Ζωή με μεσοκολπική επικοινωνία: αθλητισμός και παρακολούθηση
Ένα παιδί με μικρή μεσοκολπική επικοινωνία, χωρίς διάταση της δεξιάς καρδιάς και χωρίς πνευμονική υπέρταση, μπορεί να συμμετέχει σε όλα τα αθλήματα, συμπεριλαμβανομένου του αγωνιστικού αθλητισμού, χωρίς κανέναν περιορισμό. Το ίδιο ισχύει για τα παιδιά που έχουν κάνει επιτυχή σύγκλειση, μετά την περίοδο ανάρρωσης. Ο προαθλητικός έλεγχος σε αυτά τα παιδιά περιλαμβάνει πάντα και triplex, όχι μόνο ΗΚΓ.
Η παρακολούθηση μετά τη σύγκλειση είναι απλή: triplex στους 1, 6 και 12 μήνες, και μετά κάθε 2–3 χρόνια. Οι περισσότεροι ενήλικες που έκλεισαν μεσοκολπική επικοινωνία στην παιδική ηλικία έχουν εντελώς φυσιολογική καρδιά και προσδόκιμο ζωής.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι επικίνδυνη η μεσοκολπική επικοινωνία στα παιδιά;
Στην παιδική ηλικία σχεδόν ποτέ. Ο κίνδυνος αφορά την ενήλικη ζωή, αν μια μεγάλη επικοινωνία μείνει ανοιχτή για δεκαετίες. Ακριβώς γι’ αυτό η διάγνωση και η σύγκλειση, όταν χρειάζεται, γίνονται στα παιδικά χρόνια.
Σε ποια ηλικία κλείνει η μεσοκολπική επικοινωνία;
Οι μικρές κλείνουν συνήθως μόνες τους μέχρι τα 2–4 έτη. Όταν χρειάζεται παρέμβαση, η καλύτερη ηλικία είναι τα 3–5 έτη, εκτός αν υπάρχουν συμπτώματα νωρίτερα.
Μεσοκολπική επικοινωνία και ωοειδές τρήμα: είναι το ίδιο;
Όχι. Το ωοειδές τρήμα είναι ένα φυσιολογικό «παράθυρο» της εμβρυϊκής ζωής που δεν έχει σφραγίσει πλήρως, δεν αφήνει σημαντική ροή αίματος και σχεδόν ποτέ δεν χρειάζεται θεραπεία στα παιδιά. Η μεσοκολπική επικοινωνία είναι πραγματικό έλλειμμα στο διάφραγμα.
Μπορεί το παιδί να αθλείται;
Ναι, στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων χωρίς περιορισμό. Εξαίρεση αποτελούν τα λίγα παιδιά με μεγάλη επικοινωνία και πνευμονική υπέρταση, μέχρι να γίνει η σύγκλειση, και οι πρώτοι 6 μήνες μετά την τοποθέτηση συσκευής, όταν αποφεύγονται τα αθλήματα επαφής.
Χρειάζεται φάρμακα;
Η απλή μεσοκολπική επικοινωνία δεν θεραπεύεται με φάρμακα. Σε σπάνιες περιπτώσεις βρεφών με μεγάλη επικοινωνία και συμπτώματα χορηγούνται διουρητικά μέχρι τη σύγκλειση. Μετά τη σύγκλειση με συσκευή δίνεται ασπιρίνη για 6 μήνες.
Είναι κληρονομική;
Στις περισσότερες περιπτώσεις όχι, αν και ο κίνδυνος είναι ελαφρώς αυξημένος όταν υπάρχει συγγενής καρδιοπάθεια σε γονέα ή αδελφό. Ορισμένες σπάνιες οικογενείς μορφές συνδέονται με συγκεκριμένα γονίδια και συνοδεύονται από διαταραχές αγωγής. Αν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό, ένα προληπτικό triplex στα αδέλφια είναι λογικό.
Αν ο παιδίατρος άκουσε φύσημα στο παιδί σας ή αν υπάρχει διάγνωση μεσοκολπικής επικοινωνίας που χρειάζεται παρακολούθηση, επικοινωνήστε με το ιατρείο για παιδοκαρδιολογική εκτίμηση με triplex καρδιάς.
