Η περικαρδίτιδα στα παιδιά είναι φλεγμονή του περικαρδίου, του λεπτού διπλού υμένα που περιβάλλει την καρδιά σαν σάκος. Ανάμεσα στα δύο πέταλά του υπάρχει φυσιολογικά ελάχιστο υγρό που λιπαίνει την κίνηση της καρδιάς. Όταν το περικάρδιο φλεγμαίνει, τα δύο πέταλα «τρίβονται» μεταξύ τους και συχνά μαζεύεται περισσότερο υγρό (περικαρδιακή συλλογή). Το αποτέλεσμα είναι το πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα της νόσου: ένας οξύς πόνος στο στήθος που χειροτερεύει όταν το παιδί ξαπλώνει και ανακουφίζεται όταν σκύβει μπροστά.
Η περικαρδίτιδα είναι η συχνότερη αιτία καρδιακού πόνου στο στήθος στα παιδιά, αν και συνολικά παραμένει σπάνια σε σχέση με τον μυοσκελετικό πόνο. Σε αυτό το άρθρο θα δούμε τα αίτια, τα συμπτώματα, πώς γίνεται η διάγνωση με ηλεκτροκαρδιογράφημα και triplex καρδιάς, ποια είναι η θεραπεία και πότε το παιδί επιστρέφει στην άθληση. Αν το παιδί, αντί για πόνο, έχει κυρίως κόπωση, λαχάνιασμα και ταχυπαλμία μετά από ίωση, διαβάστε το άρθρο για τη μυοκαρδίτιδα, τη φλεγμονή του ίδιου του καρδιακού μυός.
Αίτια περικαρδίτιδας σε παιδιά
Στα περισσότερα παιδιά η περικαρδίτιδα είναι ιογενής ή ιδιοπαθής, δηλαδή αποδίδεται σε ιό ακόμη κι όταν ο ιός δεν ταυτοποιείται. Συνήθως προηγείται μια λοίμωξη του αναπνευστικού ή γαστρεντερίτιδα τις προηγούμενες 1–2 εβδομάδες. Οι εντεροϊοί (Coxsackie), οι αδενοϊοί, ο ιός της γρίπης και ο SARS-CoV-2 είναι από τους συχνότερους.
Άλλα αίτια, σπανιότερα αλλά σημαντικά επειδή αλλάζουν τη θεραπεία:
- Μετά από καρδιοχειρουργική επέμβαση (σύνδρομο μετά περικαρδιοτομή), εβδομάδες μετά από διόρθωση συγγενούς καρδιοπάθειας
- Αυτοάνοσα και φλεγμονώδη νοσήματα: νεανική ιδιοπαθής αρθρίτιδα, συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, οικογενής μεσογειακός πυρετός
- Πολυσυστηματικό φλεγμονώδες σύνδρομο (MIS-C) μετά από COVID-19 και νόσος Kawasaki
- Βακτηριακή (πυώδης) περικαρδίτιδα: σπάνια, αλλά σοβαρή, με υψηλό πυρετό και βαριά γενική κατάσταση
- Νεφρική ανεπάρκεια, υποθυρεοειδισμός, ορισμένα φάρμακα και, πολύ σπάνια, όγκοι
Συμπτώματα: πώς πονάει η περικαρδίτιδα
Ο πόνος της περικαρδίτιδας έχει «υπογραφή» και αυτή είναι που τον ξεχωρίζει από τους άλλους πόνους στο στήθος:
- Είναι οξύς, σαν μαχαιριά, στο κέντρο ή στο αριστερό μέρος του στήθους
- Χειροτερεύει ξαπλωτά, με τη βαθιά εισπνοή, τον βήχα ή την κατάποση
- Ανακουφίζεται όταν το παιδί κάθεται και σκύβει μπροστά
- Μπορεί να αντανακλά στον αριστερό ώμο ή στον λαιμό
- Συνοδεύεται συχνά από χαμηλό πυρετό, κακουχία και μερικές φορές γρήγορη αναπνοή
Στα μικρότερα παιδιά, που δεν περιγράφουν τον πόνο, τα σημάδια είναι πιο έμμεσα: ευερεθιστότητα, άρνηση να ξαπλώσουν, γρήγορη αναπνοή, πόνος στην κοιλιά. Αν μαζευτεί πολύ υγρό στο περικάρδιο, εμφανίζονται δύσπνοια, ταχυκαρδία και αδυναμία. Αυτό είναι το σημείο που η περικαρδίτιδα παύει να είναι «απλή» και χρειάζεται άμεση αντιμετώπιση.
Πότε να πάτε άμεσα στο νοσοκομείο
Ο απλός πόνος της περικαρδίτιδας δεν είναι επείγον, αλλά η μεγάλη περικαρδιακή συλλογή μπορεί να πιέσει την καρδιά και να εμποδίσει τη λειτουργία της (καρδιακός επιπωματισμός). Πηγαίνετε άμεσα σε εφημερεύον παιδιατρικό νοσοκομείο αν, μαζί με τον πόνο, το παιδί έχει:
- Δύσπνοια σε ηρεμία ή ανάγκη να κάθεται όρθιο για να αναπνεύσει
- Ταχυκαρδία, ζάλη, ωχρότητα ή λιποθυμία
- Υψηλό πυρετό με βαριά γενική εικόνα
- Πρήξιμο στην κοιλιά ή στα πόδια, διογκωμένες φλέβες στον λαιμό
Διάγνωση: ΗΚΓ, triplex καρδιάς και εξετάσεις αίματος
Η διάγνωση βασίζεται στον συνδυασμό του χαρακτηριστικού πόνου με τουλάχιστον ένα ακόμη εύρημα: τον ήχο περικαρδιακής τριβής στην ακρόαση, τα τυπικά ευρήματα του ΗΚΓ ή την περικαρδιακή συλλογή στο υπερηχογράφημα. Στο ιατρείο γίνονται:
- Ηλεκτροκαρδιογράφημα (ΗΚΓ): στην οξεία περικαρδίτιδα βλέπουμε διάχυτη ανάσπαση του τμήματος ST σε πολλές απαγωγές και κατάσπαση του διαστήματος PR. Οι αλλαγές αυτές εξελίσσονται σε στάδια τις επόμενες ημέρες και εβδομάδες.
- Triplex καρδιάς: δείχνει αν υπάρχει υγρό στο περικάρδιο, πόσο είναι και αν πιέζει την καρδιά. Ελέγχει επίσης τη συσταλτικότητα του μυοκαρδίου, για να αποκλείσουμε συνοδό μυοκαρδίτιδα. Είναι ανώδυνο και γίνεται στην ίδια επίσκεψη.
- Εξετάσεις αίματος: δείκτες φλεγμονής (CRP, ΤΚΕ), γενική αίματος και τροπονίνη. Αυξημένη τροπονίνη σημαίνει ότι η φλεγμονή έχει επεκταθεί και στο μυοκάρδιο (μυοπερικαρδίτιδα).
Η ακτινογραφία θώρακα και, σε επιλεγμένες περιπτώσεις, η μαγνητική τομογραφία καρδιάς συμπληρώνουν τον έλεγχο, ιδιαίτερα όταν η περικαρδίτιδα υποτροπιάζει ή δεν ανταποκρίνεται στη θεραπεία.
Θεραπεία της περικαρδίτιδας στα παιδιά
Η ιογενής και η ιδιοπαθής περικαρδίτιδα αντιμετωπίζονται με αντιφλεγμονώδη φάρμακα (ιβουπροφαίνη σε επαρκή δόση για 1–2 εβδομάδες, με σταδιακή μείωση) και, σύμφωνα με τις σύγχρονες οδηγίες, με κολχικίνη για περίπου 3 μήνες, η οποία μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο υποτροπής. Τα κορτικοστεροειδή αποφεύγονται στις ιογενείς μορφές γιατί αυξάνουν τις υποτροπές· χρησιμοποιούνται στις αυτοάνοσες περικαρδίτιδες ή όταν τα υπόλοιπα φάρμακα αντενδείκνυνται.
Η ανάπαυση είναι μέρος της θεραπείας. Τα περισσότερα παιδιά με ήπια περικαρδίτιδα και μικρή ή καθόλου συλλογή αντιμετωπίζονται στο σπίτι, με επανεξέταση σε λίγες ημέρες. Νοσηλεία χρειάζεται όταν υπάρχει πυρετός πάνω από 38 °C, μεγάλη συλλογή, αυξημένη τροπονίνη, ή όταν ο πόνος δεν υποχωρεί με τα αντιφλεγμονώδη. Η βακτηριακή περικαρδίτιδα αντιμετωπίζεται πάντα στο νοσοκομείο με αντιβιοτικά και συχνά με παροχέτευση του υγρού.
Υποτροπές και παρακολούθηση
Περίπου 1 στα 5 παιδιά θα εμφανίσει υποτροπή, συνήθως μέσα στους πρώτους μήνες, γι’ αυτό η παρακολούθηση δεν σταματά με την υποχώρηση του πόνου. Ο παιδοκαρδιολόγος επαναλαμβάνει το ΗΚΓ, το triplex και τους δείκτες φλεγμονής μέχρι να ομαλοποιηθούν πλήρως. Η κλινική εκτίμηση σε κάθε επίσκεψη είναι αυτή που καθορίζει πότε σταματούν τα φάρμακα και πότε επιστρέφει το παιδί στην πλήρη δραστηριότητα.
Περικαρδίτιδα και αθλητισμός
Το παιδί απέχει από την οργανωμένη άθληση μέχρι να εξαφανιστούν τα συμπτώματα και να ομαλοποιηθούν η CRP, το ΗΚΓ και το triplex. Για παιδιά που δεν αθλούνται αγωνιστικά αυτό συνήθως σημαίνει λίγες εβδομάδες. Για αθλητές οι διεθνείς οδηγίες συνιστούν αποχή από αγωνιστικό αθλητισμό για τουλάχιστον 3 μήνες, και έως 6 μήνες αν υπήρχε και συμμετοχή του μυοκαρδίου. Η επιστροφή γίνεται με προαθλητικό έλεγχο που περιλαμβάνει ΗΚΓ, triplex και, όταν χρειάζεται, δοκιμασία κόπωσης.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι επικίνδυνη η περικαρδίτιδα στα παιδιά;
Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων όχι. Η ιογενής περικαρδίτιδα υποχωρεί με αντιφλεγμονώδη μέσα σε 1–2 εβδομάδες χωρίς μόνιμες συνέπειες. Επικίνδυνη γίνεται όταν μαζευτεί πολύ υγρό που πιέζει την καρδιά ή όταν είναι βακτηριακή, καταστάσεις που αναγνωρίζονται με το triplex και αντιμετωπίζονται στο νοσοκομείο.
Πώς ξεχωρίζω αν ο πόνος στο στήθος είναι περικαρδίτιδα ή κάτι άλλο;
Ο πόνος της περικαρδίτιδας αλλάζει με τη στάση του σώματος: χειροτερεύει ξαπλωτά και ανακουφίζεται όταν το παιδί σκύβει μπροστά. Ο μυοσκελετικός πόνος, που είναι ο συχνότερος, αναπαράγεται με την πίεση στο σημείο και δεν συνοδεύεται από πυρετό. Σε κάθε περίπτωση, η διάκριση γίνεται με ΗΚΓ και triplex, όχι από την περιγραφή μόνο.
Πόσο διαρκεί η θεραπεία;
Τα αντιφλεγμονώδη δίνονται για 1–2 εβδομάδες και μειώνονται σταδιακά όταν υποχωρήσουν ο πόνος και η CRP. Η κολχικίνη συνεχίζεται συνήθως για 3 μήνες, γιατί αυτό είναι το διάστημα που προλαμβάνει τις υποτροπές.
Μπορεί να ξαναγίνει;
Ναι, σε περίπου 15–30% των παιδιών, συνήθως μέσα στο πρώτο εξάμηνο. Η κολχικίνη και η αποφυγή πρόωρης διακοπής της θεραπείας μειώνουν αυτόν τον κίνδυνο. Η υποτροπιάζουσα περικαρδίτιδα αντιμετωπίζεται, αλλά χρειάζεται μεγαλύτερη διάρκεια θεραπείας και στενή παρακολούθηση.
Χρειάζεται νοσηλεία;
Όχι πάντα. Το ήπιο επεισόδιο χωρίς σημαντική συλλογή, χωρίς υψηλό πυρετό και με φυσιολογική τροπονίνη αντιμετωπίζεται στο σπίτι με επανεξέταση. Νοσηλεία συνιστάται όταν υπάρχει κάποιο από τα σημεία κινδύνου που αναφέραμε παραπάνω.
Πότε επιστρέφει το παιδί στο σχολείο;
Μόλις υποχωρήσουν ο πυρετός και ο πόνος, συνήθως μέσα σε λίγες ημέρες. Η γυμναστική στο σχολείο και η άθληση περιμένουν την ιατρική άδεια, που δίνεται όταν ομαλοποιηθούν τα ευρήματα.
Αν το παιδί σας έχει οξύ πόνο στο στήθος που αλλάζει με τη στάση του σώματος, ιδιαίτερα μετά από πρόσφατη ίωση, επικοινωνήστε με το ιατρείο για παιδοκαρδιολογική εξέταση με ΗΚΓ και triplex καρδιάς.
